Nafnoršavęšingin, löggumįliš og ensk ķslenska

Athugasemdir viš mįlfar ķ fjölmišlum

Viš erum aš liggja …

Ķ ķslensku er (eša hefur veriš) geršur munur į einfaldri nśtķš/žįtķš og oršasambandinu vera aš + nafnhįttur (dvalarhorf), t.d.: 

Mašurinn skrifar vel/bréf į hverjum degi en hins vegar: Mašurinn er aš skrifa bréf. 

Ķ sķšara dęminu er um aš ręša (afmarkašan) verknaš sem stendur yfir en fyrra dęmiš vķsar til žess sem er ekki afmarkaš ķ tķma (mašurinn skrifar alltaf vel/skrifar bréf daglega). 

Žegar ķ fornu mįli mį sjį žennan mun en žęr reglur sem rįša notkuninni er nokkuš flóknar og aš mestu óskrįšar. Mįlnotendur fara eftir mįlkennd sinni enda dugir hśn vel ķ flestum tilvikum. En eftir hverju fer notkunin?

Til einföldunar mį segja aš merking eša vķsun sagnar skipti mestu mįli um žaš hvort notaš er oršasambandiš vera aš + nh. eša ekki. 

    1. Ķ fyrsta lagi er žaš ekki notaš meš sögnum er vķsa til įstands eša kyrrstöšu, t.d. segja flestir: barniš sefur, konan situr viš boršiš og mašurinn bżr ķ Hafnarfirši. Žessi „regla“ hefur frį fornu fari og til skamms tķma veriš bżsna traust en nś viršist hafa oršiš breyting žar į, sbr.: 
      • Viš erum aš liggja [‘liggjum oft, žurfum oft aš leggjast] til aš nį slösušum śr bķlum (14.9.06). 
    2. Ķ öšru lagi eru naumast til ritašar heimildir um aš nafnhįttaroršasambandiš sé notaš meš svo köllušum skynjunarsögnum (t.d. sjį, heyra, vita, skilja), sbr. Žó: 
      • Viš erum aš sjį žaš gerast (4.11.05); viš erum aš sjį hlutina sömu augum (18.12.06) og ég er ekki aš skilja žetta.  
    3. Ķ žrišja lagi į sama viš um sagnir sem lżsa afstöšu eša skošun (t.d. telja, halda, įlķta, trśa, vona) en śt af žvķ bregšur oft ķ nśtķmamįli, t.d.:
      • Ertu aš reikna meš aš gengiš hękki? (14.12.06) og Ég var ekkert aš hugsa (12.4.07). 
    4. Ķ fjórša lagi er nafnhįttaroršasambandiš sjaldnast notaš meš sögnum sem eru ekki bundnar viš staš eša stund, t.d. leika vel, tala skżrt og standa sig vel. Hér gętir einnig breytinga ķ nśtķmamįli, t.d.: leikskólarnir eru aš standa sig mjög vel (13.3.07). 

„Reglur“ sem žessar eru aušvitaš miklu fleiri en fjórar ofantaldar en mikilvęgasta reglan er vitaskuld mįlkenndin. 

Jón G. Frišjónsson: Ķslenskt mįl, 102 žįttur, ķ Morgunblašinu 12.5.2007

Eins og endranęr ķ žessum pistlum er greinaskilum, feitletrunum og fleira bętt viš ķ tilvitnašar setningar til aš aušvelda lesturinn (įn leyfis).

1.

„Hann var sleg­inn ķ höfušiš og hon­um veitt­ir įverkar.“

Frétt į mbl.is             

Athugasemd: Furšufréttir frį lögreglunni eru ótęmandi og ekki alveg ljóst hvor į sök, fjölmišlar eša löggan. Margt bendir til aš af žessum vęng liggi ķslenskan undir hvaš alvegarlegustu įrįsum og bķši slęmt afhroš.

Hér viršast höfušhögg ekki flokkast sem įverki. Hann var sleginn ķ hausinn og sķšan veittir įverkar … Las ekki blašamašurinn skrifin sķn yfir. Er ekki betra aš segja: 

Hann var barinn, mešal annars ķ höfušiš.

Nei, žį er nebbnilega ekki hęgt aš nota hiš sķvinsęla oršalag aš veita įverka. Sko, žegar mašur er laminn kemur fram įverki, jafnvel įverkar, žaš er meišsli eša sįr. Aldrei nokkurn tķma hefur veriš sagt ķ löggufréttum aš fólk hafi sęrst ķ įrįs, fengiš sįr. Nei, alltaf skal nota fleirtöluoršiš įverkar, aš veita įverka. Lengi lifi nafnoršavęšing löggunnar.

Svo segir ķ fréttinni:

Aš sögn lög­reglu taldi mašur­inn aš įrįs­ar­menn­irn­ir hafi ętlaš aš ręna hann.

Hér er fréttin bara hįlfsögš. Ekki kemur fram hvort aumingjans mašurinn hafi veriš ręndur, ef ekki, hvers vegna žeim tókst žaš ekki. 

Enn er nokkuš ķ pokahorninu:

Sķšdeg­is ķ gęr stöšvaši lög­regl­an ferš öku­manns ķ Įrbęn­um sem er grunašur um akst­ur bif­reišar und­ir įhrif­um fķkni­efna, auk žess aš aka svipt­ur öku­rétt­ind­um, meš fķkni­efni į sér auk žess aš vera vopnašur.

Žvķlķk löggusteypa sem žetta er. Hefši ekki veriš einfaldara aš orša žetta svona: 

Ķ Įrbę var bķll stöšvašur. Ökumašurinn reyndist dópašur, įn ökuréttinda og vopnašur. 

Nei, svona oršalag er ekki löggumįl og langt frį žvķ aš vera nęgilega stofnanalegt enda bara daušlegt fólk sem talar į žennan hįtt.

Svo kemur žessi frasi sem er beinlķnis rangur:

… og eru žeir vistašir fyr­ir rann­sókn mįls ķ fanga­geymslu lög­reglu.

Enn er skrifaš į geldu löggumįli. Bófarnir eru vistašir einhvers stašar. Lķklega voru žeir sendir ķ sveit yfir saušburšinn. Slķkt hefur góš įhrif į sįlarlķf flestra. Śbbs ... žeir voru settir, meina vistašir, ķ fangageymslu. Ekki fangaklefa, fangelsi, fangaherbergi, fangastofu, fangasvefnherbergi, fangadvalarstaš, fangaskįp eša įlķka. Nei, svoleišis męlir engin lögga meš snefil af sjįlfsviršingu. Geymsla skal žaš heita (ekki žó kśstaskįpur). Löggumįliš er einfaldlega óumbreytanlegt, sömu oršin endurnżtt śt ķ žaš óendanlega

„… vistašir fyrir rannsókn mįls …“ 

Žetta er svo yndislega löggulegt oršalag aš žegar žaš birtist eiga lesendur bókstaflega aš standa upp, taka af sér pottlokiš og žegja aš minnsta kosti ķ eina mķnśtu. Slķkt kallast andakt (žaš žżšir til dęmis aš vera innanvarmur). Aldrei myndi flögra aš löggunni eša löggublašamönnum aš segja aš bófarnir hafi veriš settir ķ fangelsi vegna rannsóknar mįlsins. Nei, slķkt er of hversdagsleg ķslenska („plebbalegt“), allir tala svoleišis.

Ökumašur og faržegi fundu til ein­hverra eymsla og fóru į slysa­deild.

Hér įšur fyrr kom fyrir aš fólk meiddist og fann til eymsla, nokkurra eymsla eša jafnvel aš meišsl hafi veriš nokkur. Svoleišis gerist ekki nś į dögum. Blašamenn misnota miskunnarlaust óįkvešna fornafniš einhver ķ žįgu enska oršsins „some“.

Sį sem ber įbyrgš į birtingu žessarar fréttar ķ Morgunblašinu skal umsvifalaust geršur aš ritstjóra Löggublašsins. Slķkir eru hęfileikurinn og dómgreindirnar (ha? Er hvort tveggja rangt? Jęja, skiptir aungvu)

Tillaga: Hann var barinn svo į honum sį.

2.

„Žaš fylgir alltaf sįrsauki žegar umbreyting į sér staš.“

Frétt į blašsķšu 28 ķ Morgunblašinu 10.4.2019.             

Athugasemd: Aukafrumlagiš „žaš“ getur stundum veriš hvimleitt enda oft kallašur leppur. Yfirleitt er žaš merkingarlaust, hęgt aš sleppa žvķ įn žess aš merking setningar eša mįlsgreinar breytist.

Ofnotkun į aukafrumlaginu er bölvašur sóšaskapur ķ ritušu mįli, stķlleysa. Góšir skrifarar reyna aš komast hjį žvķ, ašrir eru blindir į žetta en svo viršist aš sumum sé alveg sama.

Sögnin aš fylgja stjórnar žįgufalli. Žar af leišandi ętti aš standa žarna žvķ fylgir alltaf sįrsauki … Žó fallstjórnunin skipti mįli er ekki sķšur mikilvęgt aš losna undan ofurvaldi hins stķllausa aukafrumlags. Berum saman mįlsgreinina hér aš ofan og tillöguna. Klisjan „aš eiga sér staš“ er horfin, enda gagnslaus. 

Hins vegar getur veriš aš tillagan sé frekar snubbótt og fylgi ekki tilfinningunni sem tilvitnuninni er ętlaš aš gefa. Žegar setning eša mįlsgrein hefur veriš stżfš į žennan hįtt er einfaldlega hęgt aš byggja hana upp aftur. Žar af leišandi mętti orša hugsunina į žann hįtt sem višmęlandinn segir ķ vištalinu:

Sįrsaukalaus umbreyting er ekki til.

Hér žarf aš koma fram aš fréttin fjallar um ljóšabók og ekki er sama hvernig um slķkar er skrifaš.

Tillaga: Sįrsauki fylgir umbreytingu.

3.

„Klopp bašst afsökunar į žvķ aš hafa spilaš Henderson ķ vitlausri stöšu.“

Fyrirsögn į visir.is.             

Athugasemd: Alltof oft (blašamenn segja „ķtrekaš“) framleiša blašamenn į visir.is skemmdar fréttir. Enginn segir neitt. Stundum heyrist hvķslaš: Tja, žaš er nś ekki lengur neinn prófarkalestur hér. Rétt eins og žaš sé einhver afsökun. Miklu frekar aš žaš sé įviršing.

Heimildin fyrir fyrirsögninni ķ frį BBC. Žar segir ķ fyrirsögn:

Klopp "sorry" for playing Henderson in wrong position.

Er ķ lagi aš blašamašurinn žżši žessa fyrirsögn beint? Nei, aušvitaš ekki. Žetta er skemmd frétt og fjölmišlunum ekki bošlegt aš bjóša upp į svona mešferš į mįlinu.

Žjįlfari Liverpool spilar ekki leikmönnum nema žeir séu af einhverju öšru en holdi og blóši. Hann teflir žeim fram ķ įkvešnar stöšur, žeir leika eša spila. Žjįlfarinn er allan leikinn utan vallarins, kemur hvergi nęrri bolta eša boltamešferš hversu mikiš sem hann ólįtast.

Svo mį deila um žaš hvort leikmašurinn hafi spilaš „vitlausa“ eša ranga stöšu. Hallast aš hinu sķšarnefnda.

Tillaga: Engin tillaga gerš.


« Sķšasta fęrsla | Nęsta fęrsla »

Bęta viš athugasemd

Ekki er lengur hęgt aš skrifa athugasemdir viš fęrsluna, žar sem tķmamörk į athugasemdir eru lišin.

Innskrįning

Ath. Vinsamlegast kveikiš į Javascript til aš hefja innskrįningu.

Hafšu samband